Kerst aan de Costa Blanca: wat er te doen is, en waarom 6 januari de hoofddag is

Wie hier zijn eerste kerst meemaakt, mist meestal de helft. Niet omdat er weinig gebeurt, maar omdat het op andere dagen gebeurt dan thuis. De avond die telt is 24 december, de dag waarop de cadeaus komen is 6 januari, en de twee dagen ertussen die je echt niet wilt missen staan in geen enkele reisgids: 22 december en 28 december. Hieronder staat de hele kalender, wat er per dag gebeurt en hoe je de data van je eigen dorp terugvindt zonder op verouderde lijstjes af te gaan.

De kerstkalender hier, in één overzicht

Zet deze zes data in je agenda. Ze zijn elk jaar hetzelfde.

8 december, Inmaculada. Officiële feestdag. In de praktijk het startschot: dit is het weekend waarin de lichten aangaan en de belén wordt onthuld.
22 december, de kerstloterij. Geen vrije dag, maar het halve land kijkt mee.
24 december, Nochebuena. Dit is het grote familiediner, ’s avonds.
25 december, Navidad. Officiële feestdag, maar rustiger dan je denkt.
28 december, Santos Inocentes. De Spaanse eerste april, en in één dorp een veldslag.
31 december, Nochevieja. Twaalf druiven op de klokslagen.
5 januari, de Cabalgata de Reyes. Overal optochten, ’s avonds.
6 januari, Reyes. Feestdag, en dé dag van de cadeaus.

Dat zijn er acht, niet zes. Dat is precies het punt: de kerstperiode is hier langer dan de twee dagen die je gewend bent, en het zwaartepunt ligt aan het eind.

Wat het weer in die weken doet en wat er verder open is, staat in ons stuk over de Costa Blanca in december. Hieronder gaat het alleen over wat er gebeurt.

22 december: El Gordo, en waarom het land stilstaat

Het Sorteo Extraordinario de Navidad valt altijd op 22 december en is geen gewone loterij.

De trekking duurt uren en wordt live uitgezonden. Leerlingen van het San Ildefonso-internaat zingen de nummers en de prijzen op, twee aan twee, in een dreun die iedereen hier herkent. In bars staat het aan. Op kantoor staat het aan.

De hoofdprijs heet El Gordo, de dikke. En de belangrijkste eigenaardigheid is hoe hij verdeeld wordt: loten worden in tienden geknipt, décimos, en die worden gedeeld binnen een familie, een straat, een voetbalclub of een kantoor. Daardoor valt de hoofdprijs vaak in één dorp tegelijk, bij tientallen mensen.

Wat je ermee doet: als je hier woont, koop je décimos waar je lid van bent, niet in een willekeurige winkel. Dat is sociaal, niet strategisch. Meedoen met de peña van je bar is hier een vorm van erbij horen.

Nochebuena is het feest, niet 25 december

Dit is de fout die bijna elke nieuwkomer één keer maakt: een groot diner plannen op 25 december.

Het grote maal is op de avond van 24 december. Dat is Nochebuena, en het loopt laat. Restaurants die open zijn hebben dan een vast menu en zitten vol, vaak al weken van tevoren. Wie om acht uur wil eten, eet alleen.

25 december is wel een officiële feestdag, maar de dag erna voelt eerder als een lange zondag: laat opstaan, een uitgebreide lunch, en veel dat dicht is.

Papá Noel is hier intussen ook doorgedrongen en brengt op 25 december een cadeautje, vooral bij jonge gezinnen. Maar de grote stapel komt pas op 6 januari, en dat is geen detail voor wie kinderen heeft.

28 december: het dorp dat zichzelf onder het meel gooit

De Santos Inocentes is de Spaanse eerste april. Kranten plaatsen nepberichten, vrienden halen grappen uit. En in Ibi, een uur landinwaarts vanaf Alicante, loopt dat volledig uit de hand.

Daar nemen Els Enfarinats die ochtend het fictieve bestuur van het dorp over. Het zijn getrouwde mannen, verkleed in oude uniformen, en ze kondigen absurde verordeningen af en beboeten iedereen die zich er niet aan houdt. Daartegenover staat de Oposició, die in opstand komt. Dan beginnen het meel, de eieren en het buskruit.

Het plein ligt aan het eind onder een witte laag, zoals op de foto hierboven.

Hoe oud het is, weet niemand precies. Een deel van de bronnen zegt minstens sinds 1797, een ander deel houdt het op de zeventiende eeuw, en de meeste schrijven voorzichtig “ruim tweehonderd jaar”. Zeker is dat het in de jaren vijftig verdween en in 1981 in de huidige vorm terugkwam. Antropoloog Julio Caro Baroja legde het verband met de Romeinse saturnaliën en met carnaval: het volk dat voor één dag de macht overneemt.

Praktisch: ga vroeg, parkeer buiten het centrum en draag kleren die je weg kunt gooien. Dit is geen schouwspel waar je netjes langs de kant naar kijkt.

Oudjaar: twaalf druiven, en waarom het misgaat

Om middernacht eet heel Spanje twaalf druiven, één bij elke klokslag. Twaalf treffers betekent een goed jaar.

Het klinkt makkelijk. Dat is het niet. De slagen komen sneller dan je denkt, en wie het voor het eerst doet, zit halverwege met een volle mond.

Twee dingen die de lokale bevolking wel weet en jij nog niet. Er zijn vier voorbereidende slagen, de cuartos, voordat de twaalf echte beginnen; wie daarop begint te eten is al kwijt. En in elke supermarkt liggen vanaf half december blikjes met twaalf gepelde pitloze druiven. Dat is geen vals spelen, dat is wat half Spanje doet.

Daarna gaat men de straat op of naar een feest, en het duurt tot ver na zonsopgang. De churros con chocolate om zes uur ’s ochtends horen erbij.

5 januari: de Cabalgata de Reyes

Dit is de avond waar kinderen hier het hele jaar naartoe leven, en voor nieuwkomers vaak de grootste verrassing.

In elke stad en bijna elk dorp trekt ’s avonds een stoet door de straten met de drie koningen op praalwagens, begeleid door pages. Vanaf die wagens wordt snoep de menigte in gegooid, met handenvol. Kinderen staan met omgekeerde paraplu’s en tassen klaar.

De aankomst verschilt per plaats en dat is het leukste deel. Aan de kust komen de koningen vaak per boot de haven binnen, waarna de optocht begint. In het binnenland komen ze over de weg.

Na afloop gaan de kinderen naar bed en zetten ze hun schoenen klaar. Soms met wat water en brood voor de kamelen.

Praktisch: wees er een uur van tevoren, want de goede plekken aan de route zijn dan al bezet. Neem een tas mee voor het snoep. En reken op mensenmassa’s in de smalle straten van de oude dorpen.

Alcoi en de oudste cabalgata, met een slag om de arm

Eén optocht in deze provincie wordt apart genoemd, en terecht: die van Alcoi.

Daar wordt de cabalgata ononderbroken gehouden sinds 1885, met documentaire voorlopers die teruggaan tot 1866. De gedenkplaat op de foto hierboven is in januari 1985 geplaatst voor het eerste eeuwfeest en bevestigt die datum gewoon in steen.

De gemeente noemt hem “een van de oudste van Spanje en mogelijk van de wereld”. Maar wees eerlijk over wat daar omheen zit: sommige historici geven die titel aan Granada. Wij kiezen daar geen kant in. Wat vaststaat is 1885, en dat is ruim genoeg.

Wat Alcoi vooral anders maakt is de sfeer: fakkels, een stoet die door een smalle oude binnenstad kronkelt, en pages die bij de huizen langsgaan. Het is drukker dan je denkt, dus kom vroeg of kijk vanaf een zijstraat.

6 januari: Reyes, de roscón en de boon

Dit is de dag. Niet 25 december.

’s Ochtends worden de cadeaus uitgepakt die de koningen hebben gebracht. De dag is een officiële feestdag en vrijwel alles is dicht.

Op tafel komt de roscón de Reyes: een ringvormig brood met gekonfijt fruit, meestal met room of chocolade gevuld. In de doos zit een papieren kroon, zoals op de foto.

In de roscón zitten twee dingen verstopt, en dat is het hele spel. Een klein figuurtje: wie dat vindt mag de kroon op. En een droge boon: wie die vindt, betaalt de roscón. Snijd dus voorzichtig en waarschuw kinderen dat er iets hards in zit.

Bestel hem een paar dagen van tevoren bij je eigen bakker. Op 5 en 6 januari zijn de goede uitverkocht en blijft de supermarktversie over.

Belenes en lichten: wat er in de dorpen gebeurt

De belén, de kerststal, is hier belangrijker dan de kerstboom.

Vrijwel elk dorp zet er één neer op het plein of bij de kerk, zoals de levensgrote versie in onze hoofdfoto. Daarnaast bouwen verenigingen, winkels en scholen hun eigen. Sommige gemeenten maken er een route van, met een plattegrond langs tien of vijftien belén.

Twee varianten die de moeite waard zijn. Een belén viviente is een levende kerststal: inwoners spelen de scènes na, vaak met echte dieren, meestal één of twee avonden rond de feestdagen. En in een paar plaatsen staan monumentale belén met honderden figuren.

De lichten gaan meestal aan in het weekend rond 8 december en blijven tot na 6 januari.

De turrón die hierbij hoort en de Feria de Navidad van Jijona, de bakermat ervan, staan uitgewerkt in ons decemberstuk.

Waarom je online de verkeerde datums vindt

Zoek je nu op “kerstmarkt Denia” of “cabalgata Javea”, dan krijg je lijstjes vol data. Een flink deel daarvan klopt niet, en het is nuttig om te weten waarom.

Vorige edities worden hergebruikt. Veel sites zetten het programma van vorig jaar opnieuw online met het nieuwe jaartal erboven. Een kerstmarkt op een vaste zaterdag valt volgend jaar op een andere datum.

De gemeenten zijn laat. Programma’s voor december komen hier meestal pas in de tweede helft van november naar buiten. Alles wat je in oktober leest over markten en ijsbanen is dus een voorspelling.

Alleen de kalenderdata liggen vast. 22, 24, 25, 28 en 31 december en 5 en 6 januari veranderen nooit. Alle andere datums kunnen schuiven.

Waar je het wel vindt: op de site van je eigen ayuntamiento, onder Agenda of Festes, en op hun Facebook-pagina, die vaak sneller is dan de site. De toeristenbureaus van Alicante, Benidorm en Dénia publiceren hun programma meestal eind november. Staat je gemeente er niet bij, dan helpt de plaatselijke bibliotheek of het buurthuis; die hangen het programma uit.

Daarom staat er hieronder geen lijst met data per dorp. Een verkeerde datum is erger dan geen datum.

Wat open is en wat dicht

Kort, want hier gaan de meeste plannen op stuk.

8 december, 25 december en 6 januari zijn feestdagen. Supermarkten dicht of korte ochtendopening, banken dicht, gemeentehuizen dicht.

24 en 31 december zijn gewone werkdagen, maar winkels sluiten vaak rond het middaguur en restaurants draaien ’s avonds een feestmenu op reservering.

1 januari ligt het hele land plat. Reken er niet op dat je ergens kunt ontbijten.

Tussen 27 december en 5 januari is het juist druk in de dorpen: scholen zijn dicht, families zijn thuis en de terrassen zitten vol.

Heb je in deze weken iets nodig van de gemeente, regel het dan vóór 20 december. Hoe je je bij die gemeente inschrijft staat in ons stuk over het empadronamiento.

Veelgestelde vragen

Wanneer krijgen kinderen in Spanje hun cadeaus? Op 6 januari, van de drie koningen. Papá Noel brengt op 25 december vaak een klein cadeau, maar de hoofddag is 6 januari.

Welke dag is het grote kerstdiner? De avond van 24 december, Nochebuena.

Is 6 januari een vrije dag? Ja, het is een officiële feestdag in heel Spanje.

Wat is El Gordo? De hoofdprijs van de kerstloterij, altijd getrokken op 22 december.

Wat zijn de twaalf druiven? Om middernacht op oudjaar eet je één druif bij elke klokslag. Let op de vier voorbereidende slagen ervoor.

Wat is Els Enfarinats? Een meel- en eiergevecht in Ibi op 28 december, waarbij getrouwde mannen het fictieve dorpsbestuur overnemen.

Wanneer is de Cabalgata de Reyes? Op de avond van 5 januari, in vrijwel elke stad en elk dorp.

Welke cabalgata is de oudste? Alcoi houdt hem ononderbroken sinds 1885 en wordt vaak de oudste van Spanje genoemd, maar sommige historici geven die titel aan Granada.

Wat zit er in de roscón de Reyes? Een figuurtje en een droge boon. Wie het figuurtje vindt krijgt de kroon, wie de boon vindt betaalt.

Wanneer gaan de kerstlichten aan? Meestal in het weekend rond 8 december.

Waar vind ik het programma van mijn dorp? Op de site van het ayuntamiento onder Agenda of Festes, en op hun Facebook. Meestal pas vanaf eind november.

Kan ik op eerste kerstdag uit eten? Soms, maar reserveer weken van tevoren. Op 24 december ’s avonds is de keuze groter.

Over de auteurMilo Schuijt

Milo Schuijt is ondernemer en dj aan de Costa Blanca. De plekken waarover hij schrijft, kent hij uit zijn eigen agenda: hij woont, werkt en draait er.